است كه از سفارت مىخواهيم ، و چه اشخاص با كلّهء نطّاق و قانون‌دادن در سفارت هستند كه فخر الاسلام هزار سال ديگر به گرد آن‌ها نمىرسد . « 1 » صدر هاشمى با ياد از جريدهء تدين كه نخستين شمارهء آن به سال 1325 ق / 1286 ش به چاپ رسيده ، مىنويسد كه جريدهء ياد شده هدف خود را چنين بيان كرده است : « جريدهء ملى ، مذهبى ، اخبارى ، سياسى ، تاريخى ، اخلاقى ، علمى ، اقتصادى . سؤالات مذهبى از هر كس درج و جواب مىگويد و هفته‌اى دو روز زبان تورات و انجيل درس و قانون مناظرهء دينى تعليم مىدهد . » در اين نشريه ، مقالاتى در فوايد آزادى و مشروطه آمده و حتى عنوان يك مقاله چنين است : انسان را خدا به هيئت مشروطه خلق كرد . اين نشريه تا 6 جمادى الثانى 1328 / تير 1289 ش طى 48 شمارهء منتشر شده است . « 2 » يكى از آثار او رسالهء وجوب نقاب و حرمت شراب است كه آن را به سال 1329 ق / 1290 ش تأليف كرده و همان زمان به صورت سنگى چاپ شده است . در اينجا مرورى بر آن رساله خواهيم داشت . مرورى بر رساله وجوب نقاب رسالهء فخر الاسلام دربارهء حجاب ، بر حسب اطلاعاتى كه ما در اختيار داريم ، نخستين رساله‌اى است كه در اين‌باره نگاشته شده است . از تأليفات فخر الاسلام چنين به دست مىآيد كه سياست تأليفى وى در قالب رديه‌نويسى و پاسخ‌گويى به شبهاتى است كه دربارهء دين مطرح بوده است ؛ در درجهء نخست ، مسائل مربوط به مسيحيت و پس از آن ، ديگر شبهاتى كه در اين دوره ، به سبب رواج انديشه‌هاى جديد ، در ميان مردم پراكنده بوده است . همچنان‌كه اشاره كرديم تاريخ تأليف اين رساله ، سال 1329 ق / 1290 ش يعنى دو سال پس از آن است كه مشروطه‌خواهان بر اوضاع فائق شده « 3 » و انديشه‌هاى جديد در جرايد با وسعت بيشترى ترويج مىشود . در اين زمينه ، برخى از روحانيون هم به متجددين پيوستند . « 4 » عامل اصلى اين مسأله ، جداى از جنبه‌هاى فكرى ، آن بود كه روحانيت به دلايلى

--> ( 1 ) . اسناد مشروطه ، ( ابراهيم صفايى ، تهران ، كتابفروشى سخن ) ص 100 ، 101 ( 2 ) . تاريخ جرايد و مجلات ايران ، ج 2 ، ص 113 ( 3 ) . نهضت مشروطه از سال 1323 قمرى آغاز شده و در جمادى الثانيه سال 1324 فرمان مشروطه صادر شد . پس از آن‌كه مظفر الدين شاه درگذشت ، محمد على شاه رشتهء سلطنت را به دست گرفته و با افراط كارىهاى مشروطه‌خواهان ، از مشروطه برگشت و در سال 1326 ق مجلس را به توپ بست . پس از آن در تبريز مقاومت بر ضد وى آغاز شد و در نهايت بختيارىها از اصفهان و شمارى از مشروطه‌خواهان از رشت عازم طهران شده و در سال 1327 بار ديگر مشروطه را برقرار كردند . ( 4 ) . مناسب است اشاره كنيم كه بعدها بحث كشف حجاب در شكل محدود آن‌گاه توسط برخى از روحانيون